Çölyak Hastalığı Nedir? Türleri, Nedenleri ve Tedavisi

Çölyak hastalığı, gluten tüketimiyle ince bağırsakta hasara yol açan; karın ağrısı, ishal ve vitamin eksikliğiyle seyreden otoimmün hastalıktır.

Çölyak Hastalığı Nedir?

Genetik zemin varlığında, buğday arpa ve çavdar gibi gluten içeren gıdaların tüketimine bağlı olarak ince bağırsakta harabiyet gelişmesiyle karakterize otoimmun bir hastalıktır. 

Çölyak Hastalığı Belirtileri

En sık belirtiler karın ağrısı, ishal, kabızlık, gaz, şişkinlik, kilo kaybı, bulantı, kusma, halsizlik, eklemlerde hassasiyet, ağrı, vitamin eksikliği, anemi, karaciğer enzim yüksekliği, ağızda aftlar, ciltte kaşıntılı lezyonlar (dermatitis herpetiformis).

Çölyak Hastalığı Nedenleri

Gluten içeren gıdaların tüketilmesine bağlı olarak bağışıklık sistemi hücreleri ince bağırsakta harabiyet yaratır. Bu gıdalar buğday, arpa ve çavdardır. Yulafta ana gluten kaynağı olmamakla birlikte benzer reaksiyonlara neden olabilir.

Çölyak hastalığı için genetik zemin olması olmazsa olmazdır. HLA DQ2 ve DQ8 genleri mutlaka pozitiftir. Birinci derece akrabalarda çölyak hastalığı olanları hastalığa yakalanma oranı %15-20’dir.

Çölyak Hastalığı Türleri

• Tipik Çölyak Hastalığı: Küçük yaşlardan itibaren belirtilerin olduğu hem endoskopik hem de kanda antikorların pozitif olduğu tiptir. Erken tanı konulmazsa gelişim geriliği yapabilir
• Atipik Çölyak Hastalığı: Tipik bulgular azdır ya da yoktur. Atipik bulgular mevcuttur. Bunlar halsizlik, anemi, aftlar ve osteoporozdur. Endoskopi ve kan antikor seviyeleri pozitiftir.
• Sessiz Çölyak Hastalığı: Hastalarda şikayet yoktur. Ama endoskopi ve kan antikor seviyeleri pozitiftir.
• Latent Çölyak Hastalığı: Hastada genetik test pozitiftir. Herhangi bir şikayet ve bulgu yoktur. İlerleyen dönemlerde glütene maruziyet arttıkça bulgular aşikar hale gelebilir.

Çölyak Hastalığı Tanısı

Tanıda en önemli nokta hastalıktan şüphe duymaktır. Çünkü bulguların silik olması nedeniyle bazen tanı koymak uzun zaman almaktadır. Hastada çölyak hastalığı bulguları varsa yapılacak ilk tetkik antikor testleridir.

Çölyak Hastalığı Tanısı İçin Antikor Testleri:

• Gliadin Ab Ig A ve Ig G
• Endomisyum Ab Ig A ve Ig G
• Transglutaminaz Ab Ig A ve Ig G

Bu testlerde hassasiyet oranları %95 gibi oldukça yüksek oranlardır. Şüpheli durumlarda bu testlerin tümüne bakmak gerekir. Sonrası aşamada endoskopi yapmak gerekir. Endoskopide ince bağırsak pililerinde incelme, taraklanma, silinme ve çorak toprak manzarası saptanır.

Alınan biyopsiler MARCH sınıflaması kullanılır. Burada villus kısalması, kript hiperplazisi, intraepitelyal lenfosit varlığı gibi bulgulara göre sınıflama yapılır. March 0 en hafif bulgular, March 3B en ağır tablodur. Şüphe duyulan durumlarda genetik test bakılır. HLA DQ2 ve DQ8 bakılır. Eğer bu testler negatif ise hasta çölyak değildir.

Çölyak Hastalığı Tedavisi

Günümüzde birçok klinik araştırma devam etmektedir. Fakat şu an için en etkili ve kabul edilen glütensiz diyet tedavisidir. Hastalar özellikle ilk tanı konulduğunda %100 glutensiz diyet sıkı sıkıya uymalıdır. Çapraz bulaşa dikkat etmek çok önemlidir. Bazı glutenaz preperatları da çapraz bulaş açısından kullanılabilir. Özellikle dışarıda glütensiz olsa bile gıda tüketirken glutenaz enzim ilaçları takviye olarak kullanılabilir.

Bir yandan da bu hastalarda yoğun vitamin ve mineral eksikliği olacağında dolayı vitamin takviyeleri çok önemlidir. Kemik erimesine karşı Mg, D vitamini ve kalsiyum takviyesi de yapılmalıdır. Halen devam eden klinik araştırmalarda yeni ilaçların çıkacağı tahmin edilmektedir.